برگهای هم برای اعلام رضایت از فرآیند درمان به او ارائه کردهاند که معمولاً پس از امضا بسیاری از حقوق فردی او را سلب میکند و بیمارستان را از تبعات حقوقی خدمات ارائه شده مبرا میسازد.
اما همچنان سه سئوال اساسی در ذهن بیمار است: قرار است چه کاری برای من انجام شود؟ چرا این روش پیشنهاد شده؟ و حدوداً چقدر باید بپردازم؟ اینجاست که مفهوم «کیفیت خدمات درمانی» و نقش آنها در مطلوبیت زندگی اهمیت مییابد.
کیفیت درمان را فقط با نتیجه یک عمل یا دقت یک آزمایش نمیسنجیم. اینکه بیمار بتواند توضیح تیم درمان را بفهمد، سؤال بپرسد و در تصمیمی که به زندگیاش مربوط است مشارکت کند، بخشی از کیفیت خدمت است. منشور حقوق بیمار در ایران بر دریافت اطلاعات کافی درباره روشهای درمان، مزایا و عوارض احتمالی آنها و اطلاع از هزینههای قابلپیشبینی و ضوابط بیمه هنگام پذیرش تأکید دارد.
اما فاصله میان این حق قانونی و تجربه واقعی بیماران در ایران گاهی از همینجا شروع میشود: پزشک در وقت محدود با اصطلاحات تخصصی توضیح میدهد؛ واحد پذیرش، پاسخ مربوط به تعهدات بیمهای را به صندوق بیمارستان واگذار میکند؛ و بیمار نمیداند مبلغی که شنیده، پیشپرداخت است یا برآورد کل هزینه. حتی به درستی نمیداند که ایا برای درمان او روشهای مطمئنتر و کم هزینهتری هم وجود دارد یا نه؟ ممکن است رقم نهایی با تغییر روند درمان عوض شود. چیزی که میتوان از ابتدا روشن کرد، مبنای برآورد، اقلامی است که در ابتدای پذیرش بیمار دیده شده و شرایطی بعدی ممکن است هزینه درمان را تغییر دهد.
مرکز درمانی میتواند برای خدمات برنامهریزیشده، برآوردی خوانا بدهد و معلوم کند چه کسی باید به سؤال بیمار درباره هزینه و بیمه پاسخ میدهد. تیم درمان هم میتواند بعد از توضیح، از بیمار بخواهد برداشتش را با زبان خودش بگوید. هدف امتحان کردن بیمار نیست؛ این کار به تیم درمان نشان میدهد کدام بخش از توضیح هنوز روشن نشده است. اگر پرسشی بارها در پذیرش، صندوق یا واحد شکایات تکرار میشود، مدیر مرکز باید ببیند کجای فرایند باعث تکرار آن شده و همان بخش را اصلاح کند.
مطالبهگری حقوق انسانی بیمار از پرسشهای مشخص آغاز میشود: «این اقدام برای چیست و چه گزینههای دیگری دارم؟ اگر فعلاً انجامش ندهم، چه پیامدی دارد؟ این برآورد شامل چه خدماتی است و سهمی که احتمالاً خودم میپردازم چقدر است؟ برای تأیید پوشش بیمهای بایداز کدام واحد یا بیمهگر بپرسم؟»
اگر پاسخ روشن نبود، میتوان توضیح سادهتر خواست و برآورد، رسید و صورتحساب را نگه داشت. در صورت باقیماندن اختلاف، موضوع را با ذکر تاریخ، خدمت و درخواست مشخص از واحد رسیدگی به شکایات مرکز پیگیری کنیم. سامانه ۱۹۰وزارت بهداشت نیز مسیر قانونی طرح شکایت درباره خدمات درمانی است .
این اطلاعات ساده را باید هر کسی بیاموزد. زیرا دستیابی به «کیفیت» از خودمان شروع میشود.
بیمار نباید سؤالش را از ترس اینکه مبادا مزاحم تلقی شود، ناگفته بگذارد. فردِهمراه، با رضایت خودِ بیمار، میتواند پاسخها را یادداشت کند. برای ارائهدهنده خدمت هم آغاز کار این است که پیش از گرفتن امضا، فرصت سؤال بدهد و از فهم توضیحات ارائه شده به بیمار مطمئن شود.
مشارکت بیمار ارزشمند است، اما ارائه توضیح روشن و پاسخگویی شفاف به بیمار، مسئولیت مرکز درمانی است.
بیمار نباید برای فهمیدن آنچه قرار است برایش انجام شود یا دلیل مبلغی که میپردازد، میان چند اتاق سرگردان بماند. یکی از نشانههای کیفیت این است که بداند سؤالش را از چه کسی بپرسد و بتواند پاسخ را بفهمد و پیگیری کند.
توجه به همین نکات ساده، «کیفیت درمان» را افزایش میدهد ولی دستیابی به این جایگاه مستلزم تغییر نگرش مدیریت خدمات درمانی به موضوع مطلوبیت خدمات و توسعه فرهنگ مطالبه گری در مردم است.
مراکز خدمات درمانی نیز اگر چه ارائه دهنده خدماتی اجتماعی هستند، ولی ماهیتی اقتصادی دارند و باید برای بهبود کیفیت خدمات تولیدی خود و افزایش بهرهوری تلاش کنند.
همانگونه که در یک بنگاه صنعتی، دستیابی به مطلوبیت تولید یک فرآیند مدیریتی است، در مراکز درمانی هم برای دستیابی به کیفیت تولید خدمات، باید نگرشهای سنتی مدیریت تغییر کند.
از منظر تقاضای بازار هم می توان چنین فرآیندی را تحلیل کرد. همانگونه که موفقیت یک بنگاه صنعتی بستگی به میزان مطلوبیت کالای تولیدی آن نزد مشتریان دارد، در مراکز درمانی هم کیفیت خدمات وابسته به تقاضای بیماران است.
بیماران معمولا برای مراجعه به مراکز درمانی که مطالبات آنها را تأمین نکرده و یاقدرت تصمیمگیری آنها را برای ادامه درمان سلب میکنند، علاقه ای ندارند. درمانگاهی که از مطالبهگری بیماران استقبال میکند و به تمام سئوالات بیمار قبل از شروع فرآیند درمان پاسخ میدهد، موفقتر است. علم کیفیت میکوشد تا این مفهوم مدیریتی را در همه حوزههای اقتصادی و اجتماعی نهادینه کند.